Прашањето што се надвисна над Техеран од почетните напади во тековната војна на Иран со САД и Израел е едноставно: Кој е главен?
Формално, одговорот е јасен. Моџтаба Хамнеи ја презеде улогата на врховен лидер по убиството на неговиот татко, Али Хамнеи, на првиот ден од војната на 28 февруари. Во системот на Исламската Република, таа позиција е замислена да биде одлучувачка. Лидерот го има последниот збор за речиси сè важно: војна, мир и стратешка насока на државата.
Но, во пракса, сликата е многу поматна.
Доналд Трамп го опиша раководството на Иран како „фрактурирано“ и сугерираше дека САД чекаат Техеран да изнесе „обединет предлог“.
Единството сигурно беше во мислите на иранските лидери кога во четвртокот вечерта им дистрибуираа порака на Иранците преку нивните мобилни телефони велејќи дека „нема такво нешто како тврдокорен или умерен во Иран – има само една нација, еден курс“.
Невидлив лидер
Моџтаба Хамнеи не е виден во јавноста откако ја презеде власта. Освен неколку писмени изјави, вклучително и една во која се инсистира дека Ормускиот теснец останува затворен, има малку директни докази за неговата секојдневна контрола.
Иранските власти признаа дека тој бил повреден во првичните напади, но понудија малку детали. „Њујорк тајмс“, повикувајќи се на ирански извори, оваа недела објави дека можеби претрпел неколку повреди, вклучително и на лицето, што му го отежнало зборувањето.
Тоа отсуство е важно. Во политичкиот систем на Иран, авторитетот не е само институционален – тој е и перформативен. Покојниот татко на Хамнеи сигнализираше намера преку говори, калибрирани појавувања и видлива арбитража меѓу фракциите. Таа сигнализирачка функција сега во голема мера недостасува.
Резултатот е вакуум во толкувањето. Некои тврдат дека военото искачување на Моџтаба Хамнеи едноставно не му дозволило да воспостави авторитет според свои услови. Други посочуваат на извештаи за неговите повреди и се прашуваат дали тој е во состојба активно да управува со системот воопшто.
Во секој случај, донесувањето одлуки се чини помалку централизирано отколку пред војната.
Дипломатските канали се отворени, но само малку
На хартија, дипломатијата е кај владата. Министерот за надворешни работи, Абас Арагчи, продолжува да го претставува Техеран во разговорите со САД, под водство на иранскиот претседател Масуд Пезешкијан.
Но, се чини дека ниту еден од нив не ја поставува стратегијата, а нивниот авторитет е дополнително доведен во прашање од фактот дека иранската делегација е предводена од претседателот на парламентот, Мохамед Багер Галибаф.
Улогата на Арагчи изгледа оперативна, а не директивна. Неговиот краток пресврт во врска со тоа дали Хормуз е отворен или затворен – прво сугерирајќи дека сообраќајот е обновен, а потоа брзо повлекување на тоа – понуди редок увид во тоа колку малку контрола има дипломатскиот пат врз воените одлуки.
Пезешкијан, во меѓувреме, се усогласи со пошироката насока на режимот без видливо да ја обликува. Сметан за релативно умерена фигура, тој досега избегнуваше да застапува независна линија.
Застојот во втората рунда разговори со САД во Исламабад ја зајакнува поентата. Дури и кога дипломатските канали се отворени, системот се чини дека не е во можност или не сака да се обврзе.
Воена експанзија на надлежност
Контролата врз Ормускиот теснец е најнепосредниот извор на влијание на Иран. Но, одлуките за неговото затворање се работа на Корпусот на Исламската револуционерна гарда (ИРГЦ), предводен од Ахмад Вахиди, а не на дипломатскиот тим.
Тоа ја става вистинската моќ во рацете на актерите кои работат зад затворени врати. За разлика од претходните кризи, не постои една, препознатлива личност која јасно ја поседува стратегијата. Наместо тоа, се појавува шема: прво дејствување, потоа пораки, и тоа не секогаш конзистентно.
Во пракса, се чини дека дејствувањето на ИРГЦ, без разлика дали е во спроведувањето на затворањето на Хормуз или во напаѓањето цели низ Заливот, го одредува темпото на кризата. Политичките и дипломатските одговори честопати следат, а не водат.
Ова не мора да сигнализира распаѓање на административните гранки. Но, сугерира дека оперативната автономија на ИРГЦ се проширила, барем привремено, во отсуство на јасна политичка арбитража.
Галибаф исчекори напред
Во оваа двосмисленост влегува МохамедБагер Галибаф.
Поранешен командант на Револуционерната гарда, кој сега е претседател на парламентот, Галибаф се појави како една од највидливите фигури во сегашниот момент. Тој се вклучи во преговори, се обрати на јавноста и понекогаш ја формулираше војната во прагматични, а не во идеолошки термини.
Во парламентот и низ конзервативните мрежи, отпорот кон преговорите останува силен. Тврдокорните пораки се интензивираа, при што државните медиуми и јавните кампањи сè повеќе ги формулираат преговорите како знак на слабост во лицето на непријателите на земјата.
Затоа, позицијата на Галибаф е несигурна – активна, но не е јасно овластена. Тој инсистира дека неговите постапки се во согласност со желбите на Моџтаба Хамнеи, но сепак има малку видливи докази за директна координација.
Во систем кој зависи од сигнали од врвот, таа двосмисленост е значајна.
Земени заедно, овие динамики укажуваат на систем кој функционира, но не е кохерентно насочен.
Авторитетот на врховниот лидер постои, но не е видливо остварен. Претседателството е усогласено, но не е водечко. Дипломатијата е активна, но не е одлучувачка. Војската држи клучни лостови, но без јасен јавен архитект. Политичките фигури чекорат напред, но без неоспорен легитимитет.
Ова не е колапс. Исламската Република останува недопрена. Но, тоа сугерира нешто посуптилно – систем кој се бори да ја претвори моќта што ја има – на пример, можноста да го затвори Ормускиот теснец – во јасна стратегија во момент на акутен притисок. Сè уште може да дејствува на повеќе фронтови, но се бори да сигнализира јасна насока до сопствените центри на моќ.
И во политичкиот модел на Иран, сигнализацијата е како се одржува кохерентноста.
Засега, системот ја држи линијата, одржува контрола и избегнува каков било видлив пад и покрај зголемениот притисок. Но, сè повеќе, се поставува прашањето дали се практикува кохерентност или едноставно се тврди за неа. (Би-Би-Си)