Во сржта на политичката тензија во Босна и Херцеговина е проектот „Јужна гасна врска“ – цевковод дизајниран за транспорт на американски течен природен гас (LNG) до Балканот. Соединетите Американски Држави планираат да инвестираат до 1,5 милијарди долари во него. Овој проект, претставен од неговите поддржувачи како клучен инструмент за европска енергетска безбедност, би ја намалил зависноста на Босна и Херцеговина од рускиот гас со поврзување на земјата со терминалот за LNG на островот Крк, Хрватска, во согласност со стратегијата што ја застапува Европската Унија од почетокот на војната во Украина.
Зад овој аргумент поврзан со енергијата, проектот генерира сè поголема контроверзност поради централната улога што ја игра AAFS Infrastructure & Energy, американска компанија основана во Вајоминг во ноември 2025 година и претходно непозната во секторот. Компанијата тврди дека сака да инвестира многу во енергетска и транспортна инфраструктура во Босна и Херцеговина, и покрај тоа што нема споредливи проекти.
Понатаму, иако идентитетот на сопствениците на AAFS сè уште не е јавен, компанијата е претставена од две личности од внатрешниот круг на Доналд Трамп: Џеси Бинал, адвокат на Трамп по претседателските избори во 2020 година, и Џо Флин, брат на поранешниот советник за национална безбедност на САД. Врските меѓу кампот на Трамп и Босна не завршуваат тука. Мајкл Флин, поранешен советник за национална безбедност на Трамп и брат на Џо Флин, е поврзан со лобистички мрежи кои им користат на интересите на Милорад Додик, поранешниот претседател на Република Српска.
Овие блиски политички врски со американскиот претседател сега ги поттикнуваат сите критики околу проектот за гасовод. За неговите поддржувачи, тој претставува стратешка можност за понатамошно интегрирање на Западен Балкан во западната енергетска мрежа. Но, нејзините противници го гледаат како ризик од големо влијание на приватните интереси на САД во земја чии институции се кревки, особено по оставката на високиот претставник Кристијан Шмит.
Во овој контекст, Европската Унија се обиде да интервенира, изразувајќи ја својата загриженост во врска со доделувањето на проектот, како што откри босанскиот истражувачки портал istraga.ba, кој го истакна притисокот што го вршат американските претставници. Брисел особено се плаши дека брзата постапка усвоена од босанските парламентарци во март минатата година ги заобиколува вообичаените правила за транспарентност и конкуренција. Транспаренси Интернешнл го осуди законот, нарекувајќи го „опасен преседан“, бидејќи предвидува директно доделување на договорот на AAFS, без повик за тендер.
Европската Унија, исто така, издаде дискретно, но цврсто предупредување до властите во Сараево, верувајќи дека овие одлуки би можеле да ги загрозат европските амбиции на Босна и Херцеговина. Во писмо од 13 април, Луиџи Сореца, специјалниот претставник на ЕУ, повтори дека сите енергетски реформи мора да бидат координирани со Брисел во согласност со обврските на земјата. Тој тврдеше дека само тесната соработка со Европската Унија ќе ѝ овозможи на Босна и Херцеговина „да продолжи напред по својот европски пат“ и да избегне губење на можностите за интеграција и финансирање.
Одговарајќи на обвинувањата за дослух меѓу администрацијата на Трамп и Додик, Џозеф Џ. Флин испрати писмо до премиерот на Федерацијата на Босна и Херцеговина, Нермин Никшиќ, обидувајќи се да разјасни сè: „Неодамнешните извештаи во печатот и јавните шпекулации со кои се обидуваат да ја поврзат AAFS Infrastructure and Energy, LLC (AAFS), нејзините претставници или нејзините деловни активности во Босна и Херцеговина со политички личности, вклучувајќи го Милорад Додик или мојот брат, пензионираниот американски генерал-полковник Мајкл Флин, се целосно неточни, погрешни и без никаква фактичка основа“, рече тој, додавајќи: „Активностите во Босна и Херцеговина се исклучиво ориентирани кон бизнисот и имаат за цел да создадат опиплива економска вредност за босанските граѓани преку инвестиции, развој на инфраструктурата, диверзификација на енергијата и раст на приватниот сектор“.
Од 2005 година, одлуката на високиот претставник на ОН забранува секаков пренос на јавни средства во Босна и Херцеговина додека не се постигне сеопфатен политички договор за прашањето на државниот имот. Спроведено за да се зачува институционалната рамнотежа во земјата, ова правило сега е во срцето на нова политичка криза.
Потпретседателот на Република Српска, Камил Дураковиќ, го повика Кристијан Шмит да ги искористи овластувањата на Бон за да воведе закон што ќе ја разјасни сопственоста на овие средства. Законот беше оспорен од властите на автономниот регион кои веруваат дека земјиштето, шумите и природните ресурси треба да им припаѓаат на автономните региони, а не на централната држава. Оттогаш, неколку обиди за приватизација или пренос на јавно земјиште беа блокирани од страна на Уставниот суд на Босна. Продажбата на земјиште во туристичкиот локалитет Јахорина од страна на Република Српска, како и некои проекти поврзани со државните шуми во Федерацијата, беа прогласени за неважечки од страна на судовите.
Неодамнешната оставка на Кристијан Шмит повторно го стави ова прашање во преден план на политичката дебата. Слабеењето на овластувањата на високиот претставник би можело да го отвори патот за олабавување на правилата што го регулираат јавниот имот со цел да се олеснат странските инвестиции. Ова би довело до економски дисбаланси меѓу субјектите и претпочитање на механизми што овозможуваат заплена на јавни средства во корист на приватни политички и финансиски интереси.
Американското присуство би можело да се воспостави поцврсто во Босна и Херцеговина со други проекти, како оној планиран за Горажде. Според новинарот Белмин Хериќ од Кликс, 1,2 милијарди евра се наменети за изградба на гигантски соларни електрани и ветерни фарми, изградени под водство на партнери со американски капитал. Покрај тоа, за наредните години се планирани три електрани на гас во Какан, Мостар и Тузла, кои директно ќе зависат од гасот од Јужниот интерконектор. Се чини дека ако овие проекти се реализираат, САД ќе контролираат значаен дел од производството на енергија во регионот, на штета на Европа и, пред сè, на самата Босна и Херцеговина.
Европската Унија, од своја страна, се чини сомнително отсутна од овој спор и овие интервенции, заглавена во сложени административни механизми. Покрај тоа, може да биде вовлечена во директна конфронтација со САД откако се обиде да го одложи доделувањето на договорот за гасоводот Јужен интерконектор. Во овој контекст, проектот Јужен гасен конектор е многу повеќе од едноставен енергетски проект. Тој самиот ја отелотворува тензијата помеѓу Европската Унија, американската интервенција и тековната фрагментација на босанската држава. (Преземено од БГНЕС)