Постои нешто длабоко откривачко во аргументот што се повторува секој пат кога друго заштитено подрачје во Албанија се предава на инвеститори во луксузни недвижности: „Албанците никогаш не отат таму“.
Некои го кажаа тоа за островот Сазан кога албанската влада даде прелиминарно одобрение за Џаред Кушнер, зетот на Доналд Трамп, да ја трансформира областа во луксузно одморалиште. Некои го велат тоа сега за мочуриштата и заштитените екосистеми околу лагуната Нарта и Националниот парк Дивјаче-Караваста. Како единственото нешто што дава вредност на природата да е дали луѓето ја консумираат. Овој менталитет е токму начинот на кој ја уништуваме планетата.
Шумата не мора да стане одморалиште за да го оправда своето постоење. На лагуната не и требаат барови на плажа и вили за да биде важна. Островот не мора да биде „активиран“ од милијардери за да биде вреден. Некои места треба да постојат едноставно затоа што се екосистеми, живеалишта, миграциски коридори и животни средини за видови кои се веќе на работ на истребување. Идејата дека секој недопрен пејзаж е само „неискористен недвижен имот“ е една од најопасните идеи на модерниот капитализам, честопати маскирана под мантијата на „развој“.
Заканата на Кушнер за загрозените видови
Националниот морски парк Карабурун-Сазан не е празно земјиште што чека да пристигне профитабилна цивилизација. Тоа е еден од најчувствителните морски екосистеми на Медитеранот.
Еколошките организации предупредија дека предложениот проект за луксузно одморалиште поврзан со Кушнер ги загрозува живеалиштата на загрозените видови, вклучувајќи ја медитеранската фока-калуѓер и заштитените морски екосистеми. Слично на тоа, поширокиот заштитен пејзаж Вјоса-Нарта и екосистемите поврзани со Националниот парк Дивјаке-Караваста не се само живописни крајбрежја. Тие се дел од еден од најважните коридори за птици преселници во Европа и дом на над 70 загрозени видови и повеќе од 200 видови птици. Дивјаче-Караваста, исто така, го претставува последниот преостанат недопрен делта систем во Медитеранот.
И сепак, булдожерите влегуваат. Нетранспарентно. Недемократски. Дури ни, според еколошките организации, легално.м Извештаите и изјавите од групите за заштита на природата опишуваат тековни градежни активности, уништување на дини и шуми и интервенции во заштитените подрачја што наводно се случуваат без соодветни проценки на влијанието врз животната средина, јавни консултации или транспарентни процедури за издавање дозволи. Ова треба да го вознемири секој што сè уште верува дека пристапувањето во ЕУ е фундаментално поврзано со владеењето на правото, еколошките стандарди и демократската одговорност.
И во време кога Албанија ја фалат како втора земја-кандидатка за ЕУ (по Црна Гора) што ги исполнила привремените критериуми, еве го непријатното прашање: како Албанија сè уште напредува кон членство во ЕУ додека заштитените подрачја се ослабуваат за елитни инвестициски проекти? Секако, слични „проекти“ беа воведени низ целиот регион.
„Еко-одморалиште“ – со голф терен
На пример, Улцињската солена вода во Црна Гора претходно беше приватизирана и планирана за развој во еко-одморалиште со марина и голф терен, што претставуваше закана за живеалиштето кое е клучно за птиците по нивната миграциска рута. Центарот за заштита и истражување на птиците на Црна Гора (CZIP) се залагаше за заштита на живеалиштата на птиците, откривајќи информации за нелегални хипотеки. Ова додаде тежина на нивната кампања, која привлече внимание не само на национално, туку и на регионално ниво. На крајот, нивните напори беа успешни, а заштитата на локацијата стана клучен критериум за процесот на пристапување на Црна Гора во ЕУ.
Можеби иронично, еден од најконтроверзните балкански проекти на Кушнер беше луксузна реконструкција во Белград на местото на поранешниот штаб на југословенската армија бомбардиран за време на интервенцијата на НАТО, кој на крајот беше повлечен по јавните протести, институционалната контрола и обвинувањата за фалсификувана документација. Српскиот претседател Александар Вучиќ се пожали дека Србија ќе „остане со руинирана зграда“ наместо со инвестиција од повеќе милиони евра.
Но, тој контраст го прави случајот на Албанија уште повознемирувачки. Во Србија, контроверзноста се фокусираше на реконструкција на политички и историски оспорена урбана урнатина. Во Албанија, нема напуштена бетонска школка во средината на главниот град. Нема воена структура што се распаѓа. Нема запуштено место што не служи „за ништо“.
Наместо тоа, она што се отвора за луксузен развој се некои од најкревките и најживите екосистеми во земјата, живеалишта кои веќе служат за цел многу поголема од профитот. Тие ја одржуваат биолошката разновидност, ги засолнуваат загрозените видови, ги регулираат екосистемите и им припаѓаат на јавноста и на идните генерации.
Одговор од Брисел
Европската комисија, членовите на Европскиот парламент и еколошките организации постојано изразуваат загриженост во врска со управувањето со животната средина во Албанија и промените во законодавството за заштитени подрачја. Прогласувањето на Националниот парк Вјоса за заштитено подрачје во Албанија беше резултат на континуираното ангажирање на разни актери на ЕУ со албанската влада и граѓанското општество.
Затоа граѓанското општество, а особено еколошките организации, експлицитно тврдат дека измените што дозволуваат луксузна градба во заштитени подрачја се спротивни на стандардите на ЕУ за заштита на природата и духот на рамката Натура 2000 – водечката мрежа на ЕУ за заштита на загрозените видови и ранливите живеалишта и камен-темелник на европската политика за зачувување на биодиверзитетот. Сепак, европскиот одговор останува впечатливо претпазлив.
Во мај 2026 година, Европската комисија изјави дека „внимателно ги следи“ случувањата во заштитениот предел Пише Поро-Нарта и повтори дека, за да се затвори Поглавјето 27 за животната средина и климата, Албанија мора да покаже капацитет за управување со идните области Натура 2000 и да се спречи деградацијата на живеалиштата и видовите. Изјавата имплицитно го признава Пише Поро-Нарта како тест случај за еколошките обврски на Албанија во рамките на процесот на пристапување.
Сепак, и покрај растечката алармантност од еколошките организации и тековните извештаи за интервенции во заштитените подрачја, политичкиот одговор од Брисел останува ограничен на следење и процедурална загриженост. Нема сериозни политички последици поврзани со пристапувањето. Нема голема дипломатска конфронтација. Наместо тоа, Албанија се чини дека е заробена во познат балкански парадокс: европските стандарди се ригорозно повикуваат во реториката, додека исклучоците се толерираат кога политичките интереси и стратешките инвеститори влегуваат во сликата.
И тоа нè доведува до уште една непријатна вистина скриена под јазикот на „развој“. Развој за кого? Кога владите слават луксузни инвестиции од милијарди евра, се очекува јавноста автоматски да аплаудира. Но, обичните Албанци имаат право да прашаат дали овие проекти се воопшто наменети за нив? Кој ќе може да си ги дозволи овие одморалишта? Кој ќе има пристап до овие плажи? Кој има корист кога јавните и заштитените предели се трансформираат во енклави за глобалните елити?
Не за обичните Албанци
Албанија веќе станува недостапна за многу од своите граѓани во текот на летните месеци. Цели крајбрежни области сè повеќе се наменети за странски инвеститори, луксузен туризам и шпекулативни пазари на недвижности. Она што некогаш беше заеднички природен простор ризикува да стане приватизирана сцена за мултимилионери. Ова не е само еколошко прашање. Тоа е исто така и социјално и демократско. Ниедно луксузно одморалиште не може да замени изгубен екосистем. (ЕУ Обсервер)