Вештачката интелигенција е веќе дел од секојдневниот живот во земјите од Западен Балкан, но законодавството во регионот значително заостанува зад развојот на технологијата и сè уште е далеку од стандардите на Европскиот закон за вештачка интелигенција (AI Act).
Граѓаните на Босна и Херцеговина, Србија, Црна Гора и Косово сè повеќе се среќаваат со виртуелни асистенти кога ги посетуваат веб-страниците на државните институции или банките. Иако овие системи веќе се широко користени, повеќето земји немаат правила што ја регулираат употребата на алатки како ChatGPT, Copilot или Gemini во јавната администрација.
Експертите предупредуваат дека недостатокот на контроли и технички ограничувања создава ризик личните податоци на граѓаните да се користат за обука на модели на вештачка интелигенција. Според нив, употребата на вештачка интелигенција не може да се забрани, но мора јасно да се регулира.
„Невозможно е да се забрани вештачката интелигенција. Тоа е како да се забрани употребата на странски јазик што го зборува едно лице. Но, нејзината употреба може прецизно да се регулира“, вели Енес Ченгиќ, ИТ експерт во судовите во Босна и Херцеговина.
Босна и Херцеговина без посебен закон
Во Босна и Херцеговина не постои посебно законодавство за употреба на вештачка интелигенција во јавната администрација. Според државните институции, вработените користат вештачка интелигенција во ограничена мера – главно за уредување текстови, преведување и генерирање идеи.
Обвинителството дозволува употреба само на алатки одобрени од внатрешни ИТ служби, забранувајќи внесување лични податоци, информации за кривични постапки и службени тајни во јавно достапни системи за вештачка интелигенција. Во исто време, разни институции развиваат свои чет-ботови, а банкарскиот сектор веќе масовно користи слични технологии преку апликации како што се Viber и WhatsApp.
Косово се потпира на Copilot
Косово исто така нема специфичен закон за вештачка интелигенција, но стратегијата за дигитален развој до 2027 година вклучува постепена имплементација на вештачката интелигенција во државните служби.
Владата веќе го користи Microsoft Copilot под лиценца, а идната платформа e-Kosova 2.0 треба да автоматизира голем број административни услуги, вклучително и во даночната администрација. Паралелно, земјата започна проверка за усогласеност со европските правила за заштита на податоци и Законот за вештачка интелигенција.
Црна Гора и Србија се најнапредни
Црна Гора и Србија се најнапредни во подготовката на регулаторна рамка за вештачка интелигенција. Подгорица веќе усвои национален план за развој на вештачката интелигенција за периодот 2026-2030 година, а Министерството за правда подготвува закон за спречување на злоупотреба на технологијата. Земјата, исто така, усвои нов закон за сајбер безбедност во согласност со европските барања.
Во Србија, виртуелните асистенти веќе работат на веб-страниците на Даночната управа и Агенцијата за деловни регистри. Сепак, националната стратегија за развој на вештачката интелигенција за периодот 2025-2030 година не е задолжителна, а посебен закон сè уште се подготвува.
Нацртот, моделиран според Европскиот закон за вештачка интелигенција, се очекува да биде усвоен до крајот на 2026 година. Тој ќе ги класифицира системите за вештачка интелигенција според нивото на ризик, при што некои апликации ќе бидат забранети, а други ќе подлежат на различни барања.
Експертите предупредуваат дека Србија сè уште нема официјален регистар на алатки за вештачка интелигенција што ги користат државните институции, ниту пак внатрешни правила за нивна употреба. Според нив, најважно е луѓето да го имаат последниот збор во донесувањето одлуки.
„Вештачката интелигенција е вредна алатка што може значително да ја забрза работата, но не е беспрекорна. На крајот на краиштата, последниот збор секогаш треба да го имаат луѓето“, заклучува Енес Ченгиќ.