БРИСЕЛ — Кандидатурата на Европската комисија за унапредување на апликацијата за членство на Србија во ЕУ е на работ да не ја добие потребната поддршка од земјите-членки, откривајќи растечки раскол околу тоа како земјите треба да го заработат својот пат во блокот.
Комисијата ќе побара од амбасадорите на ЕУ на состанокот во Брисел во среда да одобрат отворање на нов „кластер“ за преговори за пристапување – група реформи што земјите-кандидатки мора да ги завршат пред да се приклучат на блокот. Сепак, неколку влади се скептични кон потегот, а Холандија е подготвена да стави вето на него, изјавија пет дипломати и службеници за POLITICO.
Несогласувањето одразува поширока дебата за целта на проширувањето на ЕУ. Комисијата сè повеќе го претставува проширувањето како геополитичка алатка за да ги охрабри земјите во соседството на блокот да продолжат со поблиски врски со Европа и да се држат подалеку од конкурентските сили, според двајца од службениците. Сепак, некои земји-членки стравуваат дека кандидатите би можеле да бидат наградени пред да постигнат доволен напредок во демократските и судските реформи.
Отворањето на третиот кластер би започнало преговори за усогласување на правилата на Србија за прекугранични услуги со единствениот пазар на ЕУ, вклучително и признавање на професионалните квалификации и мерки за олеснување на водењето бизнис преку границите.
„Отворањето на Кластер 3 во преговорите за пристапување на Србија во ЕУ е одамна задоцнето“, рече Немања Старовиќ, министер за интеграција во ЕУ на Србија. „Србија е ефикасно заглавена во овој момент речиси пет години. Тешко би било да се тврди дека кумулативните реформи што ги спроведува српската државна администрација од 2022 година не заслужуваат толку скромен напредок во процесот.“
Повторното одложување на одлуката, рече тој, би пропуштило шанса да се поттикнат идните реформи и тоа „да биде најдобриот можен подарок за антиевропските политички сили, и во Србија и низ целиот континент.“
Комисијата во голема мера се согласува со таа проценка. Службениците во Брисел долго време препорачуваат отворање на кластерот, но одлуката бара едногласност од сите 27 земји-членки – а напредокот е запрен поради загриженоста за состојбата со човековите права во земјата.
Сепак, Холандија ќе продолжи да се спротивставува на проширувањето на новите можности за проширување на Србија по нејзината сегашна траекторија, при што дипломатите од уште две земји-членки на ЕУ велат дека притисокот за отворање „нов кластер“ веројатно нема да продолжи во скоро време. Унапредувањето на кандидатурата за членство на земја што одржува блиски односи со Русија, рече еден, би испратило погрешна порака кога Украина и Молдавија сè уште не ги отвориле сите свои формални преговарачки кластери.
Потегот проширувањето да се направи „геополитичка алатка“ за да се задржи ангажираноста на Србија, рече еден дипломат кој е критичен кон планот, функционира само „сè додека тие всушност не влезат, а потоа станува главоболка од геополитичка големина“.
Парламентот на Белград минатиот месец гласаше за серија амандмани со кои се олабавуваат контроверзните закони донесени на почетокот на годината од страна на владејачката партија, за кои правните експерти велат дека ќе ја поткопаат независноста на судството и борбата против корупцијата. Покрај тоа, официјалните лица посочуваат на речиси дваесетина законски измени што се донесени за да се усогласат со правилата на ЕУ, вклучително и зајакнување на управувањето со средствата на ЕУ и усогласување со внатрешниот пазар на блокот.
Сепак, сопствените проценки на Комисијата се чини дека укажуваат во различни насоки. Во интерен информативен документ што беше дистрибуиран меѓу амбасадорите пред состанокот во среда Комисијата рече дека „Србија неодамна имплементираше значителни елементи од обврските“ што ги презеде кон Брисел. Накратко, „по овие дејствија, Комисијата проценува дека Србија го поправила назадувањето што се случило“ кога законите првпат беа воведени во јануари и нивната примена треба да продолжи.
Сепак, само неколку недели претходно, во доверлив извештај за Србија Комисијата извести за значителни загрижености за човековите права, предупредувајќи дека „притисокот врз организациите на граѓанското општество и новинарите се засилил, вклучително и кампањите за клевета против поединци и организации кои се залагаат за владеење на правото и борба против корупцијата“.
Анализата покажа дека „нема напредок во голем број случаи на корупција од големи размери“, вклучително и во истрагите околу уривањето на бетонскиот кров на железничката станица во Нови Сад, во кој загинаа 16 лица и предизвика протестно движење низ целата земја.
Без одлука за отворање на кластерот, Комисијата наместо тоа ќе се сврти кон други начини да го награди Белград за законските измени, рекоа двајца од функционерите. Службениците составуваат список на опции, иако е малку веројатно дека ќе биде презентиран пред националните избори што се очекуваат во наредните месеци по изненадувачката најава на претседателот Александар Вучиќ дека ќе се повлече. Се очекува тој да се кандидира за премиер.
„Остануваме целосно посветени на спроведување на понатамошни реформи и би биле охрабрени да ги видиме овие напори признати преку одлука заснована на заслуги“, изјави Марко Ѓуриќ, министер за надворешни работи на Србија, за ПОЛИТИКО. „Во случајот со Србија, проширувањето е очигледно заемно корисно, тоа е чин на стратешка предвидливост. Доволно е да се погледне мапата.Неодамна, презедовме значајни законодавни и институционални чекори за зајакнување на владеењето на правото, директно одговарајќи на препораките на Европската комисија“, рече тој. (Политико)